Een nipte meerderheid van de kiezers in Zweden voorkomt regeringsdeelname van de extreemrechtse Zweden Democraten (SD). Met alle stemmen geteld staat het linkse blok van Sociaaldemocraten, Links, Groenen en Centrumpartij nu op 176 zetels. Het rechtse blok blijft steken op 173 zetels. Premier Ulf Kristersson (Moderaten) van de zittende rechtse minderheidsregering had aangekondigd dat hij wel met de SD wilde praten over regeringsdeelname. Hij wordt nu waarschijnlijk vervangen door Magdalena Andersson, leider van de Sociaaldemocraten. Daarvoor zullen nog lastige coalitiebesprekingen gevoerd moeten worden. Een linkse minderheidsregering, zoals eerder vertoond, kan ook de uitkomst worden als Links en de Centrumpartij het de andere partijen te moeilijk gaan maken om een meerderheidscoalitie te vormen.
Vier jaar geleden was het verkiezingsresultaat precies omgekeerd. Het centrumrechtse blok won nipt van het linkse blok met 176 tegen 173 zetels. Hoewel de Sociaaldemocraten ook toen de grootste partij werden met 30% van de stemmen, passeerde de SD met meer dan 20% de Moderaten (19%) en werd extreemrechts zo de tweede partij; dit zorgde voor een herschikking van rechts en maakte de weg vrij voor de regering-Kristersson met gedoogsteun van de SD. Nu blijven de Moderaten ongeveer gelijk. De SD gaat terug van 20,5% naar 16,9%.
Voor het eerst lijden de Zweden Democraten verlies. In de verkiezingscampagne speelde het onderwerp migratie een minder belangrijke rol dan het in stand houden van de verzorgingsstaat. De privatisering van zorg en onderwijs baart veel Zweden zorgen. Ook de geringe vermogensbelasting heeft kiezers naar links getrokken. De stemming komt overeen met andere Scandinavische landen, schrijft Toef Jager in de NRC. Â Ook in Denemarken en Noorwegen, waar de sociaaldemocraten een regering konden vormen, was bij de verkiezingen veel aandacht voor huisvesting en zorg. Dat migratie minder belangrijk is geworden heeft in deze landen wel alles te maken met standpunten van de sociaaldemocraten op dit gebied. De Deense partij is al jaren notoir streng tegenover migranten. In Zweden zijn hun partijgenoten eveneens voor een streng grensbeleid en zullen zij naar verwachting alleen enkele harde randjes van het huidige rechtse migratiebeleid afhalen.
Duitsland
In Duitsland is de AfD voorlopig nog de grote winnaar. Zondag zijn er deelstaatverkiezingen in Berlijn en Mecklenburg-Voorpommeren. Na de veldslag in Saksen-Anhalt waarbij de CDU werd gehalveerd en de AFD bijna 44% van de stemmen kreeg is de spanning over de verkiezingen van zondag flink opgelopen. Er wordt een grote opkomst verwacht. In Saksen-Anhalt won de AfD vooral omdat veel nieuwe kiezers, die eerder uit desinteresse thuis bleven, nu hun proteststem wel wilden uitbrengen tegen de huidige regering van CDU en SPD. In Mecklenburg-Voorpommeren zou de zittende linkse coalitie van SPD en Die Linke volgens de laatste peilingen de meerderheid kunnen verliezen. De CDU staat er op verlies, de AfD op winst. In Berlijn kan Die Linke zondag de grootste partij worden. In dat geval wordt lijsttrekker Elif Eralp de nieuwe burgemeester van Berlijn. In haar campagne richt Eralp zich op sociale rechtvaardigheid en betaalbare woonruimte – dat laatste is voor de Berlijnse kiezers een van de belangrijkste verkiezingsthema’s. Ook in Berlijn zou de CDU fors kunnen verliezen bij een winst voor de AfD. Bondskanselier Friedrich Merz staat gezien de geringe steun voor zijn partij en zijn coalitieregering flink onder druk. Er wordt zelfs gesproken over een mogelijke vervanging van de regeringsleider.
De AfD zal ook in deze twee deelstaten winnen, maar de kans is niet groot dat de partij in het bestuur komt vanwege het ‘cordon sanitair’ dat de andere partijen rond extreemrechts hebben opgetrokken. Problematisch is wel dat de CDU ook nergens wil samenwerken met Die Linke. Dat kan coalitievorming bemoeilijken. De kritiek op de Brandmauer groeit. Maar de middenpartijen profileren zich in Duitsland nog altijd principieel op uitsluiting van radicale tegenstanders. Het heeft veel met het verleden te maken. De angst voor de wederopstanding van de nazi’s is groter dan het besef van, laat staan begrip voor, de frustraties van Oost-Duitsers die zich na de kolonisatie van de voormalige DDR verwaarloosd voelen en daarvoor de rekening bij huidige regeringspartijen leggen. De zorgen over de bescherming van de democratie domineren het debat. Maar het gaat te weinig over de vraag hoe de participatie van burgers in de democratie kan worden bevorderd.
De uitsluiting van Die Linke door de CDU heeft ook alles met geschiedenis te maken. De partij is voortgekomen uit de Oost-Duitse SED, maar heeft het DDR-verleden inmiddels wel achter zich gelaten. Al proberen de CDU-kopstukken dat nog steeds uit te buiten. “Links radicaliseert in een adembenemend tempo. De partij kampt nu met een diepgeworteld antisemitismeprobleem en haar jeugdorganisatie verheerlijkt dictators zoals Stalin,” aldus CDU-secretaris-generaal Carsten Linnemann enige tijd geleden in Bild Zeitung. Hij reageerde op een uitspraak van de nieuwe voorzitter van Die Linke, Pantisano die de CDU vergeleek met fascisten (en er overigens onmiddellijk afstand van nam).
De Duitse politiek zit in de ban van het verleden, koestert vooral principiĂ«le standpunten, en slaagt er nog steeds niet in de hedendaagse rechtsextremisten afdoende te bestrijden. De Scandinavische landen laten zien dat de vijanden van de democratie ook verslagen kunnen worden. Duitsland is daar duidelijk nog niet aan toe.Â