Het begin van een nieuw jaar gold lang als hét moment om het roer om te gooien. Goede voornemens, nieuwe plannen, een schone lei. Psychologen noemen dit het fresh start effect: kalendermomenten zoals een verjaardag, een maandag of 1 januari helpen ons om afstand te nemen van het verleden en opnieuw te beginnen.
Maar dit effect lijkt tanende. Steeds meer mensen gaan het nieuwe jaar niet hoopvol, maar moe in. Dat is niet zo vreemd. We leven in een tijd waarin mentale gezondheid onder druk staat, vooral bij jongeren. Klimaatstress, politieke onrust en financiële onzekerheid maken het lastig om de toekomst te zien als iets maakbaars. Opnieuw beginnen kan dan juist voelen als een extra last.
Onderzoek laat zien dat voortdurende of opgelegde verandering kan leiden tot verandermoeheid: emotionele uitputting waardoor mensen afhaken, zelfs bij positief bedoelde initiatieven. In plaats van hoop roept verandering dan scepsis of apathie op. Niet omdat mensen niet wĂllen veranderen, maar omdat ze simpelweg leeg zijn.
Ook onze verbeeldingskracht heeft grenzen. Wanneer mensen zich bedreigd voelen of weinig controle ervaren, vernauwt het denken over de toekomst. We zien vooral risicoâs en doemscenarioâs, nauwelijks alternatieven. Als goede voornemens dan niet lukken, ligt dat niet per se aan een gebrek aan discipline, maar aan omstandigheden die hoop en verbeelding ondermijnen.
In onderzoek naar zogenoemd mogelijkheidsdenken draait het om drie vragen: zie je dat dingen anders kunnen, voel je ruimte om te handelen en kun je die twee met elkaar verbinden? Als een van die elementen ontbreekt â wel motivatie maar geen tijd, of ideeĂ«n zonder steun â stokt verandering.
Dat verklaart ook waarom veel goede voornemens sneuvelen. Ze worden vaak gezien als een test van wilskracht, terwijl duurzaam gedrag juist afhankelijk is van context: werkdruk, zorgtaken, geld, instituties. Die bepalen wat realistisch is, niet alleen intenties.
Misschien moeten we daarom stoppen met grootse heruitvindingen. De vraag is niet: âHoe word ik een compleet nieuw mens?â, maar: âWelke kleine verschuiving past binnen de beperkingen waar ik nu mee leef?â Een dagelijkse wandeling van tien minuten, aangepast aan wat haalbaar is, kan meer betekenen dan een perfect maar onhoudbaar plan.
Belangrijk is ook om verandering niet altijd als individuele opdracht te zien. Mensen houden veranderingen beter vol als de verantwoordelijkheid gedeeld wordt bijvoorbeeld in gezinnen, teams of buurten. Samen nadenken over wat kan en wat niet, vergroot wat mogelijk voelt.
Het nieuwe jaar blijft een krachtig symbool. Maar in een wereld vol onzekerheid komt vernieuwing waarschijnlijk niet van harder je best doen. Wel van anders leren kijken: met mildheid, binnen grenzen en samen.
Bron: Science Alert