Recent veroordeelde het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden twee mannen twee mannen wegens een plofkraak, ondanks een Snapchatfilmpje dat hun een alibi zou geven. De reden: de datum en tijd van zo’n filmpje zijn eenvoudig te manipuleren. Hee. Moesten er geen concrete aanwijzingen zijn?
Ik verkondig het al jaren: de enkele mogelijkheid dat digitaal bewijs gemanipuleerd kan worden, is onvoldoende om te concluderen dat in dit concrete geval ook is gemanipuleerd. In 2003 oordeelde de HR bijvoorbeeld nog zo: je moet onderscheid maken tussen de technische mogelijkheid van manipulatie en de vraag of daarvan in de concrete zaak sprake was.
De onderliggende reden is simpel: zouden we de enkele manipuleerbaarheid voldoende vinden om bewijs onbetrouwbaar te verklaren, dan hielden we weinig bewijs over. Alles kan.
In deze zaak ging het juist wél over “het kan, dus”. Het betrof hier de vervolging van twee verdachten van een plofkraak in 2017 waarbij bijna 130.000 euro werd gestolen. Twee verdachten werden aangehouden en uiteindelijk veroordeeld. Het bewijs bestond onder meer uit getuigenverklaringen, WhatsAppberichten, telefoongegevens en gesprekken waarin een verdachte zich beklaagde dat hij was verraden.
Maar de verdediging had een opmerkelijk tegenbewijs: een Snapchatfilmpje waarop beide verdachten in een woning te zien zouden zijn, met als tijdstip 04.05 uur. Bovendien was er een telefoonnotitie van 04:00:19 uur. Als beide verdachten op het moment van de plofkraak thuis zaten, konden ze die plofkraak moeilijk hebben gepleegd.
De politie onderzocht daarom hoe betrouwbaar de tijdsaanduiding was. Twee verbalisanten concludeerden in oktober 2023 dat Snapchat de tijdinstellingen van de telefoon gebruikt. En die kun je eenvoudig aanpassen. Daarmee kun je dus een filmpje van een onjuiste datum of tijd voorzien.
Het hof neemt die conclusie over. Ook voor de telefoonnotitie geldt volgens het hof dat de datum en tijd manipuleerbaar zijn. Het alibi is daarom niet sluitend, en het hof ziet geen aanleiding om aan het overige bewijs te twijfelen.
Opvallend is dat nergens wordt vastgesteld dat de verdachten daadwerkelijk iets hebben gemanipuleerd. De verdediging had daar expliciet op gewezen. Het Hof zegt dus “dit bewijsstuk kan zijn gemanipuleerd, er zijn bewijsstukken die suggereren dat ze het wél gedaan hebben, dus ik kijk niet naar dit bewijs”.
Er is alleeneen belangrijk verschil tussen twee vragen:
- Is dit bewijsmiddel daadwerkelijk gemanipuleerd?
- Is dit bewijsmiddel voldoende betrouwbaar om een bepaalde conclusie te dragen?
Dat de eerste vraag niet bevestigend kan worden beantwoord, betekent nog niet dat de tweede vraag bevestigend moet worden beantwoord.
Precies dat speelt bij het Snapchatfilmpje. De verdachten hebben niet alleen een filmpje overgelegd, maar verbinden daaraan de conclusie dat ze om 04.05 uur in de woning waren. Dan is de betrouwbaarheid van dat tijdstip essentieel.
Volgens een van de betrokken advocaten heeft de politie uitsluitend de tijdsaanduiding op het filmpje onderzocht. Er is dus niet onafhankelijk vastgesteld wanneer Snapchat het filmpje daadwerkelijk heeft ontvangen of geregistreerd. Het hof wilde daarover via een rechtshulpverzoek aan de Verenigde Staten duidelijkheid krijgen, maar dat leverde niets op.
Het enkele feit dat een filmpje 04.05 uur vermeldt, bewijst dan niet dat het werkelijk om 04.05 uur is opgenomen.
Dat vind ik een verdedigbare redenering van het hof. Maar men gaat een stap verder. Omdat de tijdsaanduiding manipuleerbaar is, vindt het hof het alibi niet aannemelijk en veroorzaakt dit geen twijfel aan het belastende bewijs. Dát rammelt.
Een filmpje met een onvoldoende geverifieerde tijdsaanduiding levert misschien geen sluitend alibi op, maar kan nog steeds enige betekenis hebben als tegenbewijs. Hoeveel betekenis, hangt af van de overige omstandigheden.
Bovendien is de tegenstelling tussen een sluitend alibi en geen twijfel aan het bewijs nogal groot. Een verdachte hoeft zijn onschuld immers niet sluitend te bewijzen. Het gaat erom of de rechter, alles afwegend, wettig en overtuigend bewezen acht dat hij de feiten heeft gepleegd.
Daar komt bij dat het hof in 2023 zelf nader onderzoek naar de authenticiteit noodzakelijk vond. Toen dat geen resultaat opleverde, bood de verdediging in 2026 alsnog aan om de telefoon en het Snapchataccount beschikbaar te stellen. Het is wat vreemd om eerst te zeggen “dit moet worden onderzocht” en als er geen onderzoek komt, “dit is duidelijk”.
Procesrechtelijk verdedigbaar: de verdediging kwam er erg laat mee, en de verdachten bleven zwijgen. Daar mag de rechter consequenties aan verbinden – zoals dat je bepaald ontlastend bewijs minder sterk acht. Volgens de Hoge Raad mag een rechter een alternatief scenario gemotiveerd onaannemelijk achten.
Overigens bevat het arrest aanzienlijk meer belastend bewijs dan alleen een twijfelachtige tijdsaanduiding. Het is dus goed mogelijk dat het hof ook zonder deze redenering tot dezelfde veroordeling was gekomen. Ik zou op basis van dit arrest zeker niet durven concluderen dat de verdachten ten onrechte zijn veroordeeld.
Mijn stelling moet dus wat genuanceerder. De enkele mogelijkheid van manipulatie is onvoldoende om aan te nemen dat daadwerkelijk is gemanipuleerd. Maar die mogelijkheid kan wél relevant zijn voor de bewijskracht die je aan een digitaal gegeven toekent.
Arnoud
Het bericht Een Snapchatfilmpje is eenvoudig te manipuleren. Maar wat bewijst dat? verscheen eerst op Ius Mentis.