Sociale media, bitcoin, koolstofcompensatie, effectief altruïsme en biobrandstoffen hadden één ding gemeen: ze moesten de wereld beter maken. In plaats daarvan zijn ze kandidaten voor de slechtste ideeën van de 21ste eeuw, vindt wetenschapsblad The New Scientist.
Neem sociale media. Ze begonnen als digitale huiskamer, maar zijn uitgegroeid tot een aandachtmachine die draait op verslaving, verontwaardiging en ragebait. In een recent jongerenonderzoek zegt ruim 62 procent van de 15- tot 35‑jarigen zichzelf verslaafd te vinden aan sociale media – en voor de jongste groep ligt dat percentage nog hoger. Dat is geen toevallig bijeffect, maar het resultaat van platforms die zijn ontworpen om elke vrije minuut op te slurpen, met alle gevolgen voor concentratie, welzijn en democratisch debat.
Bitcoin werd gepresenteerd als revolutionair geld, los van banken en staten. In de praktijk is het vooral een ecologische nachtmerrie én een speculatie-instrument. Het stroomverbruik van het bitcoinnetwerk is inmiddels vergelijkbaar met dat van complete landen, zoals Polen of Argentinië, goed voor zo’n 150 terawattuur per jaar. Dat is een gigantische hoeveelheid energie voor een munt die vooral handig is voor speculanten en voor criminelen op het dark web, terwijl reguliere betalingssystemen met een fractie van die energie toe kunnen. (Bitcoin consumes 'more electricity than Argentina')
Koolstofcompensatie klonk als de perfecte uitweg: blijf vliegen en uitstoten, koop een paar bomen en je geweten is schoon. Maar recente onderzoeken laten zien dat een groot deel van de vrijwillige carbon credits nauwelijks echte CO₂‑reductie oplevert. Projecten zouden toch al zijn uitgevoerd, bossen kunnen afbranden of later alsnog worden gekapt en minder dan tien procent van de offsets leidt tot aantoonbare, blijvende emissiereductie. In plaats van de klimaatcrisis op te lossen, koopt de wereld vooral tijd – en een groen imago – voor grote vervuilers.
Zelfs morele bewegingen als effectief altruïsme blijken niet immuun voor ontsporing. Het idee om geld zo efficiënt mogelijk aan “de beste” doelen te schenken, lijkt rationeel en nobel. Maar zodra “zoveel mogelijk verdienen om later weg te geven” een morele plicht wordt, ontstaat een perverse prikkel om nu alle ethische grenzen op te rekken. De val van cryptomiljardair Sam Bankman‑Fried, ooit hét boegbeeld van effectief altruïsme, liet zien hoe snel morele rekenkunde kan omslaan in ordinaire fraude – en hoe dun de scheidslijn is tussen filantropie en zelfbedrog.
En dan de alternatieve brandstoffen. Aardgas werd een tijdlang als “brugbrandstof” verkocht, terwijl het door methaanlekken op korte termijn nauwelijks beter uitpakt dan steenkool. Biobrandstoffen vragen enorme oppervlakten landbouwgrond, wat leidt tot ontbossing, verlies van natuur en hogere voedselprijzen. Onderzoek wijst er al jaren op dat de klimaatwinst van veel biobrandstoffen grotendeels verdampt als je indirecte effecten – zoals ontbossing voor palmolie of soja – meerekent. De belofte van “groene” brandstoffen werd zo een excuus om het fossiele systeem langer in leven te houden.
Wat deze vijf ideeën verbindt, is de technofix: het geloof dat een slimme innovatie de structurele problemen van kapitalisme, ongelijkheid en fossiele afhankelijkheid kan wegpoetsen. In alle gevallen bleek het verdienmodel sterker dan het ideaal. Sociale media maximaliseren schermtijd, bitcoin maximaliseert energieverspilling, koolstofcompensatie maximaliseert uitstelgedrag, effectief altruïsme maximaliseert moreel risico en alternatieve brandstoffen maximaliseren de illusie van vooruitgang. De harde les van het begin van deze eeuw is dat goede bedoelingen niet genoeg zijn – en dat we niet langer moeten accepteren dat “innovatie” een vrijbrief is om de rekening naar de toekomst door te schuiven.
