ONDERZOEK - Er zijn zoals bekend eindeloos veel wetenschappelijke artikelen. Een mens kan er iedere minuut van haar leven twee lezen, en dan heeft ze nog niets gelezen. Als ik eerlijk ben kun je de meeste ook meteen weer vergeten als je niet toevallig nét zelf met dat onderwerp bezig bent.
Maar er verschijnen gelukkig ook nog altijd wetenschappelijke artikelen die sprankelen van de ideeën. Zoals het artikel ‘Survival of the wittiest (not friendliest)’ dat de Servisch-Amerikaanse taalkundige Ljiljana Progovac onlangs publiceerde in het tijdschrift PNAS Nexus (gratis toegang). Dat is een tijdschrift waarin geleerden worden uitgenodigd ideeën uit verschillende domeinen aan elkaar te verbinden, en dat doet Progovac dan ook naar hartelust.
De kern van het idee zit al in de titel van het stuk, een idee uit de biologie: dat het geen toeval is dat mensen in allerlei culturen mensen die geestig en ad rem zijn enorm waarderen. Dat we daar weleens biologisch op geselecteerd zouden kunnen zijn: de geestigste en de meest ad remme liet zien hoeveel hersenen hij of zij had, en dat is uiteraard een aantrekkelijke eigenschap voor een individu. Mensen schijnen, schrijft Progovac ook doorgaans meer geestigheden te debiteren als er aantrekkelijke leden van de andere sekse óf potentiële rivalen aanwezig zijn.
Ongedierte
Het idee dat de ontwikkeling van taal minstens voor een deel uit seksuele selectie kan zijn ontstaan is niet nieuw. Seksuele selectie betekent dat een soort een bepaalde eigenschap ontwikkelt die op het eerste gezicht nutteloos is voor het overleven. De staart van de pauw is het klassieke voorbeeld: een enorm groot en zwaar ding waardoor je heus niet meer eten gaat vinden, of langer leven, integendeel. Maar juist daardoor kan het individu laten zien hoe sterk het is – zelfs met zo’n blok aan het been overleeft het kennelijk nog. Dat maakt dat individu aantrekkelijk als partner, want het zal wel goede genen hebben.
Taal is in allerlei opzichten ook nutteloos en geestigheid is daar misschien wel het ultieme voorbeeld van. En precies daardoor werkt het goed als pauwenstaart: je bent kennelijk zo superslim dat je een deel van je slimheid kunt inzetten voor andere zaken dan het vinden van eetbare besjes of het van het lijf houden van akelig ongedierte. Zoals het vertellen van leuke grapjes. Ja, zo iemand wil iedereen wel als vader of moeder van de eigen kinderen!
Ik geloof niet dat mensen al eerder op ad rem-heid hebben gewezen als een belangrijke factor, maar wat Progovac’ essay interessant maakt, is dat ze dit eenvoudige idee aan allerlei wetenschappen verbindt, zoals genetica maar ook antropologie. Ik vind passages als de volgende om van te smullen:
In Amazonia the Pa’ikwené people are considered “good speakers” based on their “grammatical, rhetorical, and performative competence and vocal quality” . In the Trobriand Islands of New Guinea, lexical “power” seems to be achieved through the use of “archaisms, mythical names and strange compounds, formed according to unusual linguistic rules” . In New Zealand, “oratory is the prime qualification for entry into the power game” among the Maori . The Amuesha people in Central Peru describe a true leader as “the one who is powerful due to his or her words” . In Ethiopia among the Mursi, “the most frequently mentioned attribute of an influential man is his ability to speak well in public” . In Northern Transvaal, among the Venda people, “the greatest honour seems to be accorded to those who can manipulate words and sentences” . In South Africa, the Tshidi people consider oratorical ability as “a significant component of political success and the means by which politicians demonstrate their acumen” . In South America, “speaking is more than a privilege, it is a duty of the chief. It is to him that the mastery of words falls…It can be said not that the chief is a man who speaks, but that he who speaks is a chief” . According to Locke , this talent for oratory involves honest signaling, as it is “impossible to pretend a better knowledge of language than one really has, and to fake unusual skills in the delivery of speech. There are no individuals who seem eloquent, but in reality are not.”
In dat laatste zit natuurlijk een bekende kern. Men kan bijvoorbeeld wel wijsheid faken door heel moeilijk te kijken terwijl men volkomen onbegrijpelijke dingen uitslaat, maar wie niet welsprekend of geestig is, kan ook niet doen alsof ze dat wel is.
Uiteindelijk is Progovac taalkundige, en ook op dit gebied heeft ze prikkelende gedachten naar voren te brengen. Ze beargumenteert dat in de evolutie van taal de eerste zinnetjes uit twee woorden moeten hebben bestaan (een woord is geen zin, om tot een zin van drie woorden te komen moet je eerst door het stadium van twee woorden heen), en dat het heel waarschijnlijk is dat het dan ging om zoiets als een naamwoord en zoiets als een werkwoord (besje eten, jongen slapen).
De volgende stap is dat Progovac beweert dat heel veel talen woorden hebben die precies bestaan uit een zelfstandig naamwoord en een werkwoord (zo’n oerzinnetje) en die gebruikt worden om mensen te bespotten. Ze noemt voorbeelden uit het Engels (crybaby) en het Servisch (ispi-čutura ‘dronkelap’, letterlijk ‘drink-fles’), het Berber (ssum-izi ‘gierigaard’, letterlijk ‘zuig-vlieg’) en de Ghanese taal Twi (atoto-botom ‘zakkenroller’, letterlijk ‘grijp-tas’), maar ze zijn ook voor het Nederlands te bedenken: zuiplap, huilebalk, blaaskaak, slaapkop. Als het waar is dat je zulke dingen over de hele wereld in allerlei talen kunt vinden met zo’n functie, lijkt me dat een ontdekking. (Maar vier talen bewijzen dat natuurlijk niet.)
Zulke woorden hebben iets creatiefs, er ligt een vorm van creativiteit ten grondslag aan het maken van zulke woorden, én een vorm van humor – de oerhumor van het belachelijk maken van een ander. De bewering is dan ook niet dat alleen fijnzinnige grapjes leiden tot groter succes in de voortplanting, maar dat humor dat doet.
Het zijn nogal grote stappen die Progovac doet, maar wel inspirerende stappen. Er valt nog wel veel uit te zoeken voor je een en ander voor waar kunt aannemen, maar de verdienste van het artikel is dat je meteen zin krijgt om dat dan ook te doen.
/s3/static.nrc.nl/wp-content/uploads/2026/04/17072041/web-0101ECOBLOG_BeurspleinAmsterdam.jpg)
