Je houdt je pas tegen de terminal, hoort een piepje en loopt door. Geen briefje dat verdwijnt, geen wisselgeld, geen moment van bezinning. Dat pinnen je daardoor ongemerkt klauwen met geld kost, is inmiddels een populaire waarheid. De grootste studie ooit naar dit fenomeen vindt inderdaad een effect. Alleen is het klein, hangt het sterk af van wát je koopt, en wordt het met het jaar kleiner.
De pijn van het betalen
De theorie erachter heet in de vakliteratuur de pijn van het betalen. Een briefje van vijftig uit je portemonnee halen voelt als verlies: je ziet het geld letterlijk weggaan. Een pas tegen een terminal houden is een abstract gebaar waarbij niets tastbaars je handen verlaat. Zonder die kleine pijnprikkel zou je brein minder streng meekijken, en zou je makkelijker ja zeggen tegen spullen die je niet nodig hebt.
Die gedachte bestaat al veertig jaar. Een klassiek experiment uit 2001 liet deelnemers bieden op kaartjes voor een uitverkochte basketbalwedstrijd. Wie met creditcard mocht afrekenen, bood gemiddeld ongeveer twee keer zoveel als wie contant moest betalen. Dat resultaat is sindsdien eindeloos geciteerd — en het is precies waarom de nuance zoek raakte.
Het effect bestaat. Het is alleen geen gat in je hand, het is een kier.
Wat het grootste onderzoek werkelijk vond
In 2024 publiceerden onderzoekers van de University of Adelaide en de University of Melbourne in het vakblad Journal of Retailing een meta-analyse die alles bij elkaar veegt: 392 gemeten effecten uit 71 publicaties, verzameld in zeventien landen, met ruim 11.000 deelnemers en meer dan 338.000 transacties. Veertig jaar onderzoek in één tabel.
Hun conclusie is glashelder én bescheiden: er is een positief maar klein cashless-effect. Mensen geven meer uit met een kaart dan met cash, maar het verschil is bescheiden en de spreiding tussen studies is enorm. Sommige onderzoeken vonden juist het omgekeerde. Nog opvallender: het effect is over de jaren aantoonbaar zwakker geworden, waarschijnlijk simpelweg omdat we aan digitaal betalen gewend zijn geraakt. Wat ooit abstract voelde, is nu routine.
Waar de pinpas wél toeslaat
Het interessante zit in het onderscheid tussen situaties. Bij zichtbare statusaankopen — sieraden, merkkleding, dingen waarmee je laat zien dat je het kunt betalen — is het effect ruim twee keer zo sterk als bij gewone aankopen. Daar werkt de pinpas als smeerolie.
Bij fooien en donaties gebeurt het tegenovergestelde: daar verdwijnt het verschil volledig. Een fooienpot op de bar haalt net zoveel op als een pinterminal. Dat is slecht nieuws voor goede doelen die dachten dat een kaartlezer hun opbrengst automatisch zou opkrikken.
Ook de economie speelt mee. In tijden van economische groei is het effect sterker; inflatie maakt niets uit.
Bij een gouden ketting is de pinpas smeerolie. Bij de collectebus doet hij niets.
Je telefoon is niet de boosdoener
Hier sneuvelt de populairste aanname. De onderzoekers vonden geen bewijs dat de eigenschappen van het betaalmiddel zelf uitmaken. Of het geld nu direct van je rekening gaat of pas later, of je nu tikt met een pas of met je horloge: geen aantoonbaar verschil. Alleen de combinatie van uitgesteld betalen én een goed zichtbare betaalhandeling — feitelijk de creditcard — versterkt het effect.
Vertaald naar de kassa: contactloos afrekenen met je telefoon is volgens deze cijfers niet gevaarlijker voor je portemonnee dan je pas in de automaat steken. Wie zichzelf wil beschermen door voortaan weer te insteken, doet iets dat prettig voelt maar niet door het onderzoek wordt gesteund.
Nederland pint bijna alles
In 2025 werd 17 procent van alle kassa-aankopen contant afgerekend, tegen 19 procent een jaar eerder. In waarde ging 154 miljard euro via de pas en 28 miljard contant. Ruim driekwart van alle betalingen was contactloos; nog maar 4 procent gaat met de pas in de automaat en een pincode. Op straat en op de markt is cash wel dominant.
Wat je er praktisch mee kunt
De hoofdonderzoeker geeft consumenten zelf een simpel advies: neem contant geld mee waar dat kan, als vorm van zelfcontrole. Niet omdat pinnen je ruïneert, maar omdat een leeg vakje in je portemonnee een harder signaal is dan een saldo in een app.
Een paar concrete toepassingen:
- Zet cash in op je zwakke categorie. Uit eten, kleding, borrels: neem één keer per week een vast bedrag op en stop als het op is. Het klassieke enveloppensysteem, maar dan zonder envelop.
- Wees extra alert bij statusaankopen. Precies daar is het effect het sterkst. Een wachttijd van 24 uur kost niets.
- Maak je niet druk om de fooienpot. Contant of digitaal geven maakt volgens de cijfers geen verschil.
- Verwacht geen wonderen. Wie structureel te veel uitgeeft, lost dat niet op met briefjes van twintig.
En dan de kanttekening
Een meta-analyse is geen orakel. De spreiding tussen de onderliggende studies is groot, veel onderzoeken zijn klein, en de auteurs vinden zelf een aanwijzing dat kleine studies systematisch grotere effecten rapporteren — het klassieke recept voor overschatting. Bovendien zijn veel experimenten uitgevoerd in laboratoriumsituaties, niet bij de Albert Heijn op dinsdagavond.
De eerlijke samenvatting is dus minder spectaculair dan de koppen: pinnen maakt je een beetje losser met geld, vooral bij aankopen waarmee je indruk wilt maken, en dat verschil slijt. De rest is gewoon zelfbeheersing, en die zit niet in je pas.
Meer weten?
- Betalen aan de kassa 2025 — De Nederlandsche Bank
- Contant betalen: cijfers en regels — Betaalvereniging Nederland
- Plannen en begroten — Nibud
/s3/static.nrc.nl/wp-content/uploads/2026/08/02082908/020826VER_2035608885_Madonna02.jpg)
