
AI is geen eenvoudig onderwerp. De afgelopen maanden buitelen de plotselinge AI-experts over elkaar heen om te waarschuwen voor een naderende technologische overname door supercomputers, terwijl anderen wijzen op de ongekende mogelijkheden om dodelijke ziekten te genezen, ingewikkelde wiskundige uitdagingen op te lossen, onze welvaart te vergroten en de bijdragen van Kamerleden op te lepelen. Het kabinet kwam vorige week voor het eerst met een heuse visie op Artificiële Intelligentie. Allemaal zeer interessant, maar volgens mij zien we een fundamentelere vraag over het hoofd. Wat gebeurt er met onze democratie wanneer de mens economisch overbodig wordt?
De AI-revolutie heeft de potentie om minstens zo ingrijpend te worden als de introductie van de stoommachine, de eerste computers en het internet. Voor het eerst ontwikkelen we in de geschiedenis van de mensheid een technologie die niet alleen zelfstandig opdrachten uitvoert, maar ook redeneert, beslissingen voorbereidt en handelingen verricht. Als computers uiteindelijk op vrijwel alle terreinen intelligenter worden dan mensen, verandert het speelveld volledig. Een ontwikkeling waarvan we de gevolgen nauwelijks kunnen bevatten. En misschien ook nog niet willen bevatten.
Het klinkt als een script voor een slechte sciencefiction film en daarmee al snel overdreven, maar de eerste gevolgen zijn zichtbaar. ING kondigde aan wereldwijd 1.250 banen te schrappen, waarvan bijna duizend in Nederland, mede doordat kunstmatige intelligentie werkzaamheden overneemt. Het Nederlandse technologiebedrijf Bird schrapt twintig procent van zijn Europese personeel, mede omdat AI taken overneemt waarvoor eerder werknemers nodig waren. Waar automatisering zich na de industriële revolutie vooral richtte op fysieke arbeid in productieprocessen, neemt AI inmiddels ook kenniswerk over. De politieke urgentie om hier op te anticiperen lijkt nauwelijks doorgedrongen in de Tweede Kamer. Toen Volt-leider Laurens Dassen tijdens de laatste Algemene Politieke Beschouwingen aandacht vroeg voor de gevolgen van AI, werd er gelachen. Dat kan ik mij bij hem vaak wel voorstellen, maar in dit geval is het veelzeggend voor de manier waarop we met deze ontwikkeling omgaan en reden tot zorg.
Om de gevolgen te begrijpen, moeten we terug naar de basis van onze democratie. Waarom heb jij eigenlijk inspraak? De achttiende-eeuwse filosoof Rousseau beschreef het sociaal contract (of maatschappelijk verdrag): vrije en gelijke burgers vormen gezamenlijk een politieke gemeenschap, accepteren gemeenschappelijke regels en behouden gezamenlijk de uiteindelijke soevereiniteit. De overheid ontleent haar legitimiteit aan het volk.
Het is echter belangrijk om te zien dat er naast die formele rechten een andere werkelijkheid bestaat. Als burgers brengen wij kapitaal in de samenleving: kennis, vaardigheden en vooral arbeid. Daarmee creëren wij economische waarde, betalen wij belastingen en houden wij de Nederlandse samenleving draaiende. Dat maakt de overheid en het bedrijfsleven afhankelijk van ons, de burgers. Die afhankelijkheid geeft macht. Werknemers kunnen staken, burgers kunnen zich organiseren en overheden hebben belastingbetalers nodig. Die wederzijdse afhankelijkheid heeft in de 19de en 20ste mede bijgedragen aan het verwerven van politieke invloed en burgerrechten, zoals het stemrecht. Wat gebeurt er wanneer die afhankelijkheid van burgers grotendeels verdwijnt?
Neem de ontwikkeling van autonome wapensystemen. Staten waren eeuwenlang afhankelijk van burgers om gewapende conflicten uit te vechten. Soldaten moesten worden gerekruteerd, dienstplichtigen opgeroepen en oorlogen gefinancierd. Die afhankelijkheid gaf burgers onderhandelingsmacht tegenover de staat en zorgde dat de staat terughoudend moet zijn met het uitoefenen van geweld omdat het ook een offer vraagt van de burgerbevolking.
Inmiddels worden wapensystemen ontwikkeld die zonder menselijke tussenkomst kunnen opereren. Wat gebeurt er wanneer een overheid haar burgers zelfs voor haar militaire slagkracht niet nodig heeft? Het feit dat Rusland de agressieoorlog tegen Oekraïne en zij haar verdediging zolang kan volhouden komt voor een groot deel al door het technologische component. Het is een kwestie van tijd voordat het gehele front door autonome machines kan worden bewaakt en verdedigd.
Hetzelfde geldt voor onze economie. Stel dat een bedrijf dankzij AI nog maar tien werknemers nodig heeft voor werk dat eerder door honderd werknemers werd verricht. Waar blijft de economische waarde die die negentig werknemers eerder creëerden? Die komt in eerste instantie terecht bij de eigenaren van de technologie en het bedrijf. Daarmee dreigt economische macht zich verder te concentreren bij een kleine groep kapitaalbezitters. Je hoeft geen socialist of marxist te zijn om daarin een bedreiging te zien voor de wijze waarop wij onze democratie hebben opgetuigd.
Een universeel basisinkomen, de geest van Rutger Bregman komt hier even om de hoek kijken, wordt soms genoemd als oplossing. Wanneer AI onze welvaart produceert, kunnen de opbrengsten immers worden herverdeeld over de bevolking. Het zou zelfs een zeer aantrekkelijk aanbod kunnen zijn: hoe prettig zou ons leven kunnen zijn als er fors minder werk hoeft te worden uitgevoerd en AI dit voor een overgroot deel zou kunnen overnemen? En lijkt een basisinkomen, gegenereerd op welvaart gecreëerd door autonome computers, niet te zorgen voor meer 'vrijheid' in het persoonlijke leven? Je kan immers veel meer vrije uren zelf indelen.
Het zou echter een faustiaans pact zijn. We moeten ons realiseren dat op dit moment de verhouding tussen de positie van burgers, de staat en het bedrijfsleven fundamenteel zal veranderen. Het machtsvraagstuk wordt namelijk bij die herverdeling niet opgelost. Wat betekent het voor jouw inspraak wanneer je voor je bestaanszekerheid afhankelijk wordt van de overheid of een handvol technologiebedrijven, zoals OpenAI of Anthropic?
Onze toekomst?
SocialDe menselijke waardigheid zou niet afhankelijk moeten zijn van economische productiviteit of het kapitaal dat je inbrengt, maar politieke gelijkwaardigheid op papier garandeert geen daadwerkelijke invloed. Wanneer de staat en het bedrijfsleven steeds minder afhankelijk worden van burgers, dreigt hun feitelijke machtspositie te verdwijnen. Daarmee komt ook de verhouding tussen burger en staat onder druk te staan. Kortom: de economische afhankelijkheid die de staat en het bedrijfsleven eeuwenlang van burgers hadden verdwijnt. Daarmee verdwijnt ook een belangrijk deel van de macht die burgers tegenover hen kunnen uitoefenen.
Door zulke ontwikkelingen dreigen we langzamerhand in een geautomatiseerde staat terecht te komen. Eeuwenlang was de democratie gebouwd op de macht van het getal: de massa kon zich organiseren en invloed uitoefenen. Nu dreigen we een tijdperk binnen te gaan waarin macht steeds meer wordt bepaald door data die door AI worden geïnterpreteerd en denkwerk dat automatisch wordt uitgevoerd. Dat is een ingrijpende verschuiving, die gemakkelijk kan leiden tot machtsmisbruik van een handjevol bedrijven, de staat of een combinatie.
Ook de manier waarop politici hun werk doen, gaat hierdoor veranderen. Dat zien we op kleine schaal al gebeuren. Volgens recente berichtgeving gebruikten 68 Kamerleden het afgelopen jaar teksten die met AI-tools als ChatGPT en Claude waren opgesteld. Ook worden door AI opgestelde Kamervragen beantwoord door AI. AI communiceert op dit moment al met AI. Politici communiceren dus nu al, zelfs op het hoogste bestuursniveau, met teksten die door AI zijn gemaakt. Hoelang duurt het voordat ook politieke beslissingen op basis van pure rationaliteit door computers worden voorbereid of genomen, zogenaamd in naam van het algemeen welzijn?
Ik ben geen AI-expert en pretendeer dat ook niet te zijn. Het is volgens mij wel duidelijk dat we met een ontwikkeling te maken hebben die grote gevolgen heeft voor ons politieke systeem en jouw positie als burger in een politieke gemeenschap. Waar we bij eerdere technologische revoluties vaak decennia de tijd hadden om ons aan te passen, en we nog steeds leren omgaan met de gevolgen van het internet, ontwikkelt AI zich in een razendsnel tempo.
Daarom moeten we het niet alleen hebben over privacy, AI-berichten van Rob Jetten, banenverlies en de risico's van autonome systemen die zelfstandig beslissingen nemen. Minstens zo interessant is de vraag wat AI gaat betekenen voor de verhouding tussen burgers, overheid en bedrijfsleven. Zeker nu wereldwijd een wedloop gaande is tussen grote bedrijven en wereldmachten om voorop te lopen in de ontwikkeling van AI. We weten nog niet precies waar dit allemaal toe leidt, maar het lijkt me verstandig om daar nu al serieus over na te denken. Want wat is jouw stem nog waard als niemand jou meer nodig heeft?





