Een van de meest frustrerende inzichten uit het onderzoek naar desinformatie, framing en radicalisering is dat er geen eenvoudige tegenstrategie bestaat. Ideeën verdwijnen namelijk niet vanzelf doordat ze worden weerlegd. Sterker nog, het voortdurend herhalen van een frame, zelfs om het tegen te spreken, kan bijdragen aan de zichtbaarheid en bekendheid ervan. Juist daarom verschuift een deel van het onderzoek de aandacht van achteraf corrigeren naar het vooraf weerbaar maken van mensen tegen misleidende boodschappen.
Neem het voortdurend reageren op extreemrechtse standpunten. Intuïtief voelt dat logisch. Als een politicus beweert dat migranten verantwoordelijk zijn voor woningnood, criminaliteit of maatschappelijke achteruitgang, dan wil je dat weerspreken. Je wilt feiten tegenover fictie zetten. Je wilt duidelijk maken dat racisme racisme is.
Alleen zit daar een probleem. Door een standpunt voortdurend te herhalen, zelfs om het te ontkrachten, help je het onderwerp centraal te stellen in het publieke debat. Onderzoek naar normalisering laat zien dat aandacht op zichzelf al kan bijdragen aan het verschuiven van grenzen van wat als acceptabel wordt gezien. Hoe vaker een idee terugkomt, hoe minder uitzonderlijk het voelt.
Dat brengt links in een vrijwel onmogelijke positie.
Zwijgen is geen optie. Niet omdat stilte extreemrechtse ideeën laat verdwijnen, maar omdat anderen gewoon doorgaan met het verspreiden ervan. Als linkse partijen besluiten een frame te negeren, houdt rechts zelden dezelfde discipline aan. Het resultaat is dan geen debat zonder extreemrechtse standpunten, maar een debat waarin die standpunten vrijwel ongehinderd rondzingen. Tegelijk verwacht de eigen linkse achterban dat aanvallen op minderheden, democratische instituties of fundamentele rechten worden weersproken. Wie zwijgt, laat het speelveld aan de tegenstander én vervreemdt de mensen die juist op een weerwoord rekenen. Dat maakt de spagaat compleet: reageren helpt de normalisering, zwijgen versnelt haar mogelijk nog verder.
Tegelijkertijd betekent reageren dat je opnieuw meedoet aan het verspreiden van precies die frames die je wilt bestrijden. Iedere discussie over “massa-immigratie”, “omvolking” of andere extreemrechtse obsessies bevestigt impliciet dat dit de onderwerpen zijn waar de samenleving zich mee bezig zou moeten houden.
Het resultaat is een klassieke lose-lose-situatie. Niet reageren kost politieke ruimte. Wel reageren helpt de tegenstander.
Daarom wordt in de literatuur vaak gewezen op een andere aanpak: het cordon sanitaire. Niet voortdurend debatteren over extreemrechtse standpunten, maar extreemrechtse partijen behandelen als politieke paria’s. Geen coalities, geen normalisering, geen bestuurlijke samenwerking. Het idee daarachter is simpel: geef de ideeën geen institutionele legitimiteit.
Alleen wringt daar tegenwoordig iets anders. Een cordon sanitaire werkt uitsluitend als een substantieel deel van het politieke landschap eraan meedoet. Zodra andere rechtse centrumrechtse partijen (hoi VVD!) electorale winst zien in samenwerking of inhoudelijke toenadering, valt het mechanisme uiteen. De verleiding is groot. Op korte termijn levert het stemmen op. Op lange termijn verschuift het hele politieke speelveld naar rechts.
Sterker nog, veel partijen rechts van het midden profiteren inderdaad juist van die verschuiving. Zij hoeven de meest extreme standpunten vaak niet eens zelf te verkondigen. Het bestaan van een radicaal-rechtse flank trekt het debat al richting hun favoriete thema’s. Vervolgens kunnen zij zich presenteren als de redelijke variant, terwijl ze ondertussen delen van dezelfde agenda overnemen. Voor hen is de normalisering van extreemrechts geen probleem dat opgelost moet worden. Vaak is het een politieke kans.
Dat maakt de huidige situatie zo lastig. Links zit gevangen tussen strategieën waarvan de nadelen bekend zijn. De enige aanpak waarvan redelijk overtuigend is aangetoond dat die de opmars van extreemrechts kan afremmen, vereist medewerking van precies die politieke partijen die er vaak voordeel bij hebben om haar niet toe te passen.
Het grootste succes van extreemrechts is daardoor niet noodzakelijk electorale groei. Het zit in het vermogen om de voorwaarden van het debat te bepalen. Tegenstanders voelen zich gedwongen erop te reageren. Bondgenoten nemen delen ervan over. Het politieke midden schuift mee. De discussie gaat vervolgens vooral nog over de antwoorden op extreemrechtse thema’s, veel minder over de vraag of die thema’s überhaupt het politieke debat zouden moeten domineren. Tegen de tijd dat die vraag wordt gesteld, heeft de normalisering haar werk vaak al gedaan.
