'Ik zit al op de fiets.' 'Wat een prachtige baby.' 'Sorry, je berichtje was ondergesneeuwd.' Het klinkt als beleefdheid, maar het is gewoon liegen. En dat doen we vaker dan we willen toegeven.
Wie beweert nooit te liegen, liegt op dat moment waarschijnlijk. Volwassenen vertellen gemiddeld ongeveer twee leugens per dag, blijkt uit klassiek dagboekonderzoek. Ongeveer de helft van de mensen zegt op een willekeurige dag helemaal niet gelogen te hebben — en een kleine groep spant de kroon met tientallen leugens per dienst. Een horecamedewerker hield ooit bij hoeveel keer hij tijdens één werkdag iets zei wat hij zelf niet geloofde: 105 keer, vooral niet-gemeende complimenten en aanbevolen gerechten waar hij niks in zag.
Toch is het niet zo dat we een land van bedriegers zijn. De meeste leugens zijn klein, sociaal en bedoeld om gedoe te voorkomen. En vaak dienen ze een doel dat we zelf niet eens doorhebben.
Imagomanagement is de motor
De grootste categorie leugens gaat over onszelf net iets mooier maken dan we zijn. Op een datingprofiel, op een cv, op een verjaardag. Vriendelijker, leuker, slimmer, jonger, sportiever. Adolescenten en jongvolwassenen liegen gemiddeld meer dan ouderen, vermoedelijk omdat de druk om indruk te maken bij het zoeken van een partner en een baan het grootst is.
Naast imagomanagement liegen we om onszelf werk te besparen. Ouders die hun kind vertellen dat de iPad-batterij leeg is, terwijl hij vol zit. Dat de gele M van McDonald's alleen brandt als het restaurant dicht is. Dat de speelgoedwinkel op zondag altijd gesloten is. Kleine kortsluitingen om een lange discussie te vermijden.
De officiële definitie is strenger dan u denkt
Onderzoekers hanteren een strakke definitie: liegen is een beeld creëren waarvan u zelf weet dat het niet klopt. Daaronder valt niet alleen iets verzinnen, maar ook bewust overdrijven, minimaliseren of relevante informatie weglaten.
Dat laatste — verzwijgen — voelt voor de meeste mensen niet als liegen. Iemand die uit de kroeg komt en op de vraag wie er waren netjes drie namen noemt, maar de ex uit dat rijtje laat, liegt volgens de definitie gewoon. En het is bovendien de makkelijkste vorm: alles wat u zegt is waar, u laat alleen wat weg. De cognitieve belasting is lager dan een compleet verhaal fabriceren, en er is altijd de uitweg "o ja, vergeten te noemen" als het uitkomt.
Sociale leugens houden vriendschappen overeind
De baby van uw nichtje lijkt op een oud mannetje. U gaat dat niet zeggen. En dat is precies zoals het hoort.
Er is een groot verschil tussen een leugen die een ander spaart en een leugen voor eigen gewin. Een verzonnen diploma op een cv is iets fundamenteel anders dan een compliment aan een net bevallen zus. Sociale leugens zijn geen morele misstap, ze zijn smeerolie. Wie tegen iedereen altijd volledig eerlijk is, houdt weinig vrienden over en meestal ook geen relatie.
Dat wordt vaak vergeten in het debat over eerlijkheid. Liegen heeft een slecht imago, en daardoor bekennen mensen ook niet graag hoe vaak ze het doen. Zelfrapportage-onderzoek onderschat het aantal leugens waarschijnlijk stelselmatig — wie experimenteel meet, ziet dat mensen soms al twee keer liegen in een gesprekje van tien minuten.
De neus van Pinokkio bestaat niet
Populair blijft het idee dat u een leugenaar zo herkent: die kijkt weg, friemelt aan zijn oor, wordt rood. Voor bijna al die klassieke lichaamssignalen is geen wetenschappelijk bewijs. Er is geen menselijke variant van de neus van Pinokkio. Sterker: sommige leugenaars maken juist extra veel oogcontact, om te checken of u hen gelooft.
Wie leugens beter wil doorzien, moet niet naar het lichaam kijken maar naar het verhaal. Vraag verifieerbare details. Vraag naar zwakke plekken in het relaas. Laat iemand het verhaal achterstevoren vertellen. Dat verhoogt de cognitieve belasting — en daar breekt de verzinner eerder dan de waarheidsspreker.
En u dan?
De eerlijke vraag aan uzelf is niet of u vandaag liegt, maar waarover. Over hoe laat u weggaat. Over hoe leuk u dat etentje vond. Over of u dat mailtje echt gemist heeft. Meestal onschuldig, meestal handig, meestal beter dan het alternatief.
Zolang de leugen een ander spaart en niet uzelf verrijkt, valt er weinig op af te dingen. Wordt hij groter dan dat, dan begint het probleem.
Meer weten?
- App 'BestLiar' onderzoekt verband tussen liegen en leugendetectie – NPO Radio 1
- Het ontmaskeren van leugens – Erasmus Universiteit Rotterdam
- Waarover liegt u wel eens? – de Volkskrant
