Gedragseconomen hebben er een mooie term voor: pain of paying. Onderzoekers van Carnegie Mellon, Stanford en MIT zagen op fMRI-scans dat dezelfde hersengebieden oplichten als bij fysieke pijn op het moment dat proefpersonen een prijs zagen. "Creditcards verdoven de pijn van het betalen", concludeerde hoofdonderzoeker George Loewenstein. "Je swipet de kaart en het voelt niet alsof je iets opgeeft, anders dan bij contant geld waarbij je biljetten moet afstaan"
Dat verdovende effect is geen marginaal verschijnsel. In een klassiek MIT-experiment van Prelec en Simester boden onderzoekers proefpersonen tickets voor een uitverkochte basketbalwedstrijd aan. De groep die met creditcard moest betalen, was bereid gemiddeld twee keer zoveel te bieden als de groep die contant moest afrekenen — een premie van honderd procent. Onderzoek van Dun & Bradstreet vond dat mensen met de kaart 12 tot 18 procent meer uitgeven dan met cash. Bij McDonald's lag de gemiddelde rekening bij kaartbetaling op 7 dollar, tegen 4,50 dollar bij contante betaling
Een grote meta-analyse uit 2024 in het Journal of Retailing, die 392 effectmetingen uit 71 studies bundelt, bevestigt het patroon: er bestaat een klein maar significant "cashless effect" — wie digitaal betaalt, geeft consistent meer uit dan wie cash afrekent. Het effect is sterker bij zichtbare consumptie en in tijden van economische groei, en wordt over de jaren wat zwakker, maar verdwijnt niet
De meest geciteerde studie over de supermarkt komt van Manoj Thomas (Cornell), Kalpesh Desai en Satheeshkumar Seenivasan in het Journal of Consumer Research. Zij analyseerden zes maanden lang het werkelijke koopgedrag van duizend huishoudens. De conclusie: winkelmandjes bevatten een aanzienlijk groter aandeel impulsieve en ongezonde producten wanneer er met pin of creditcard werd afgerekend dan met contant geld
De verklaring is elegant. Ongezonde producten — chips, snoep, koek, frisdrank — lokken vaker een impulsieve reactie uit. Contant betalen activeert net genoeg "pijn" om die impuls af te remmen. Met de pinpas valt die rem weg
Een Amerikaanse studie van het USDA-onderzoeksbureau ERS vond hetzelfde patroon vooral bij eten buiten de deur: wie cash betaalde kocht relatief drie procentpunt meer gezonde items dan wie met de kaart afrekende. Bij geplande supermarktbezoeken — met boodschappenlijstje en vaste routine — was het verschil kleiner, omdat planning de impulsiviteit dempt, ongeacht het betaalmiddel
Een experiment van Copenhagen Business School bevestigde het cijfermatig: de betalingsbereidheid voor identieke producten lag bij pinbetaling 22 tot 54 procent hoger dan bij contant
In Nederland is contant geld inmiddels een minderheid aan de kassa, maar zeker geen randverschijnsel. In 2024 rekenden Nederlanders 7,2 miljard keer af aan de kassa, voor een totale waarde van 178,5 miljard euro. Van het aantal betalingen ging 80 procent met de pin (pas, telefoon of smartwatch) en 19 procent contant. Het aandeel creditcard aan de kassa is verwaarloosbaar: minder dan één procent
Opvallend: de waarde van contante betalingen steeg in 2024 met 11 procent ten opzichte van 2023, harder dan die van pinbetalingen. Hogere bedragen werden vaker contant afgerekend dan een jaar eerder
Wie cash gebruikt, doet dat vaak heel bewust. DNB stelde vast dat 38 procent van de consumenten die "zeer moeilijk" rondkomt contant betaalt — tegen 14 procent van de mensen die makkelijk rondkomen. De meest genoemde reden: contant geld geeft beter inzicht in de uitgaven. Het verschijnsel is dus geen anekdote, maar een huishoudboekje-strategie.
Voor de winkelier ligt het ingewikkelder. Onderzoek van Betaalvereniging Nederland laat zien dat een contante betaling de ondernemer in 2023 gemiddeld 0,61 euro kostte, tegen 0,17 euro voor een pinbetaling. Sinds 2017 zijn de kosten van een contante transactie meer dan verdubbeld, terwijl die van pinnen gelijk bleven. Contant is daarmee ruim drie keer zo duur voor de winkelier als pinnen ( Banken.nl).
Tegelijk neemt de acceptatie van contant geld langzaam af. In 2024 kon men in 4,8 procent van de Nederlandse winkels alleen pinnen, vooral in de grote steden en in bioscopen (38 procent uitsluitend pin) en apotheken (21 procent). Daarom werkt de wetgever aan een acceptatieplicht voor contant geld, die nu bij de Eerste Kamer ligt ( Accountant.nl).
Wie wil bezuinigen op zijn boodschappen, heeft aan de literatuur een opvallend simpel instrument: pin de boodschappen één maand vooruit op en stop dat geld in je portemonnee. De kans is groot dat:
- je rekening tussen de 12 en 20 procent lager uitvalt;
- je mandje minder impulsaankopen bevat;
- het aandeel ongezonde producten daalt;
- je beter onthoudt wat je hebt uitgegeven.
Het experiment is gratis. De biljetten doen het werk dat je wilskracht anders had moeten doen.
