Wie een vis aan de haak slaat, ziet meestal weinig emotie. Geen geluid, geen gezichtsuitdrukking en vaak slechts een korte, heftige beweging. Toch is de vraag of vissen pijn kunnen voelen veel minder eenvoudig dan lang werd gedacht.
Het korte antwoord: wetenschappers hebben sterke aanwijzingen dat vissen schadelijke prikkels niet alleen registreren, maar die ook als onaangenaam kunnen ervaren. Daarom groeit de aandacht voor vissenwelzijn — zowel bij de hengelsport als in de visserij en aquacultuur.
Vissen beschikken over een zenuwstelsel en over pijnreceptoren, ook wel nociceptoren genoemd. Die receptoren signaleren potentieel schadelijke prikkels, zoals extreme hitte, druk, verwondingen of chemicaliën.
Dat betekent op zichzelf nog niet automatisch dat een vis pijn beleeft zoals een mens dat doet. Een belangrijke discussie in de wetenschap draait namelijk om het verschil tussen nociceptie en pijn.
Nociceptie is de lichamelijke registratie van gevaar of beschadiging. Een hand die zich razendsnel terugtrekt van een hete pan laat zo’n automatische reactie zien. Pijn is meer: een onaangename, bewuste ervaring die gedrag en welzijn kan beïnvloeden.
Bij vissen zien onderzoekers gedrag dat niet altijd goed past bij de uitleg dat het alleen om een reflex zou gaan. Na een verwonding kunnen ze bijvoorbeeld minder eten, minder actief worden, anders reageren op hun omgeving en bepaalde plekken of situaties langdurig vermijden. Zulke veranderingen kunnen wijzen op stress en een negatieve beleving.
Een veelgehoord argument is dat vissen geen neocortex hebben, het hersendeel dat bij mensen belangrijk is voor bewuste pijnbeleving. Dat klopt. Maar daaruit volgt niet automatisch dat vissen niets kunnen voelen.
Een neocortex is niet de enige mogelijke biologische route naar een bewuste ervaring. Andere hersenstructuren kunnen bij verschillende diersoorten vergelijkbare functies vervullen. Juist daarom kijken onderzoekers niet alleen naar de anatomie van de hersenen, maar ook naar zenuwreacties, leervermogen, vermijdingsgedrag en veranderingen in eet- en sociaal gedrag.
Over de precieze vraag hoe een vis pijn beleeft, bestaat nog altijd discussie. Sommige deskundigen stellen dat vissen geen pijn ervaren op dezelfde manier als mensen of andere zoogdieren. Toch leidt de beschikbare kennis er steeds vaker toe dat dierenwelzijnsorganisaties en onderzoekers pleiten voor een voorzichtig uitgangspunt: behandel vissen alsof pijn en stress mogelijk zijn, zeker wanneer schade kan worden beperkt.
Voor sportvissers betekent die conclusie niet per se dat vissen vangen onmogelijk of verboden zou moeten zijn. Wel maakt het uit hoe met een gevangen vis wordt omgegaan.
Wie stress en mogelijke pijn wil beperken, kan onder meer letten op deze punten:
- Laat een vis zo kort mogelijk buiten het water.
- Raak de kieuwen niet aan en voorkom beschadiging van de slijmlaag.
- Maak een haak snel en zorgvuldig los.
- Gebruik materiaal dat past bij de vissoort en de grootte van de vis, zodat uitputting tijdens het drillen beperkt blijft.
- Zet een vis rustig terug, zonder hem op een harde of droge ondergrond te leggen.
- Kies bij het meenemen van vis voor een methode waarbij bedwelming en doding zo snel en zorgvuldig mogelijk gebeuren.
Dat zijn geen overbodige details. Ook wanneer niet elke wetenschappelijke vraag over visbewustzijn definitief is beantwoord, is onnodig lijden voorkomen een redelijk uitgangspunt.
"
