In Nature stond onlangs een wat verontrustend commentaar (een pdf van het volledige stuk is hier te vinden) van Anders Levermann. Levermann is een ervaren klimaatonderzoeker, die verbonden is aan het gerenommeerde Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung (PIK). Hij meent dat klimaatwetenschappers een mogelijk belangrijk aspect van het veranderende klimaat grotendeels over het hoofd zien: de mogelijkheid dat het klimaatsysteem in een periode van (snelle) veranderingen bepaald gedrag vertoont dat het in meer stabiele perioden niet heeft. Dat zou vooral (maar ik denk niet alleen) het geval kunnen zijn wanneer we in de buurt van kantelpunten komen, zoals die van de ijskappen van Groenland of West-Antarctica of het Amazonewoud.

Laat ik proberen om het wat duidelijker uit te leggen. We zitten in een periode van snelle klimaatverandering, die zo’n beetje bij de industriële revolutie begon, en die door zal gaan totdat onze netto-uitstoot van broeikasgassen zal stoppen. Of eigenlijk: tot een tijd daarna, want het duurt nog wel wat eeuwen tot alles weer redelijk in evenwicht is. Impliciet nemen we vrijwel altijd aan dat het klimaat in die periode van verandering eigenschappen heeft die ergens tussen die van het begin- en het eindpunt in liggen. Maar in het complexe, niet-lineaire klimaatsysteem hoeft dat niet het geval te zijn. Er kunnen eigenschappen zijn die karakteristiek zijn voor een veranderend klimaat. Zoals gezegd, vooral wanneer er delen van het systeem gaan kantelen.

Levermann illustreert dat aan de hand van het voorbeeld van een porseleinkast, die aan een kant door een krik wordt opgetild. Ik denk dat dat voorbeeld nog wat beter werkt als er wat extra dramatiek aan wordt toegevoegd: de porseleinkast staat op de rand van een ravijn. Het begint met een kast die stabiel overeind staat. Begint te krik met optillen, dan zal er na een tijdje wat porselein gaan schuiven, en op een zeker moment komt het punt dat de kast omvalt en het ravijn in stort. En het eindigt, na het optrekken van de stofwolken, met een nieuwe stabiele situatie, van een heleboel scherven. Maar tussen de stabiele begin- en eindsituatie bevond het systeem van de porseleinkast zich in een toestand die helemaal niet op een van die twee leek: die van het langs de berghelling omlaag donderen.

Thermodynamica en dynamiek

Nu zal het verschil tussen een stabiel en een veranderend klimaat niet zo dramatisch zijn als in dit voorbeeld. (Of in elk geval voorlopig niet. In een hele, hele verre toekomst zal de aarde, door een combinatie van een steeds fellere zon en een “runaway” broeikaseffect naar een Venus-achtig klimaat gaan. Aan die eindfase gaat een overgangsperiode vooraf van miljoenen jaren, waarin de oceanen langzaamaan droogkoken.) Maar het principe is hetzelfde: verandering, en met name instabiliteit rond kantelpunten, levert een dynamiek op die er in een stabielere toestand niet is. Levermann noemt het volatiliteit. Het betekent niet dat er niets meer zeker is. De natuurwetten blijven gelden. Zoals de porseleinkast tussen het vallen door niet zomaar even tien meter op zal stijgen, zal het klimaat de principes van de thermodynamica blijven volgen. De gemiddelde wereldtemperatuur zal geen heel wilde sprongen maken, maar stijgen met alleen de natuurlijke schommelingen zoals die er altijd zijn geweest. En in het warmere klimaat wordt de hydrologische cyclus intensiever: er verdampt meer water, waardoor er ook meer neerslag valt. Maar vooral in de dynamiek van het systeem kunnen er dingen gebeuren die karakteristiek zijn voor de periode van verandering. En die dynamiek bepaalt wat we in het dagelijks spraakgebruik het weer noemen. Met name daar kan de volatiliteit optreden die Levermann noemt.

Waar dat toe zal leiden is moeilijk te voorspellen, dat is deel van het probleem. Maar het gaat om structurele veranderingen in weerpatronen. In de tropen zou dat bijvoorbeeld kunnen betekenen dat moessons in sommige gebieden steeds droger worden en in andere weer natter. Of dat de moesson vroeger komt, of juist later; dat die langer duurt, of juist korter. In ons klimaat zou de wind bijvoorbeeld minder vaak uit de overheersende westelijke of zuidwestelijke richting kunnen komen, waardoor we minder neerslag zouden krijgen, met steeds oplopende zomerse neerslagtekorten. Of het omgekeerde: vaak hoeveelheden neerslag (over langere periodes) waar onze waterhuishouding niet op is ingericht. Langere periodes waarin hetzelfde weertype aanhoudt (persistentie) door veranderingen in de straalstroom zijn ook een mogelijk gevolg. En als de weerpatronen in een gebied veranderen kan dar te maken krijgen met andere extremen. Zo verschuift in de VS het typische patroon waarbij tornado’s ontstaan naar het oosten. Het valt allemaal onder het fenomeen dat global weirding wordt genoemd.

Dynamiek en onvoorspelbaarheid

Eigenlijk is het best logisch dat een snel opwarmend klimaat typische eigenschappen heeft, die niet voorkomen in een (bijna-)evenwichtstoestand. Het oceaanoppervlak warmt bijvoorbeeld trager op dan het land, waardoor temperatuurverschillen tussen land en oceaan veranderen. Die temperatuurverschillen beïnvloeden stromingspatronen in de atmosfeer en in de oceaan zelf en daarmee het weer, zeker in kustgebieden. Het oceaanoppervlak warmt dan weer sneller op dan het diepe water, met gevolgen voor de oceaancirculatie. In de poolgebieden komt daar nog het smeltwater van ijskappen bij, waardoor het zoutgehalte aan het oceaanoppervlak afneemt. Dat versterkt het effect van de hogere temperatuur: er zal minder water naar de diepte zakken. En er is de afname van het zee-ijsoppervlak, die invloed kan hebben op de straalstroom en daarmee op hoe weersystemen langs het aardoppervlak bewegen.

Het zijn allemaal aspecten die blijven veranderen zolang de opwarming doorgaat en die bovendien in elkaar kunnen grijpen voor wat betreft hun invloed op de dynamiek in de oceaan en de atmosfeer. Ofwel: op het weer. Bovenop al die onderlinge interacties zijn er dan nog invloeden van bijvoorbeeld hoogteverschillen in het landschap en grillige kustlijnen. Dat alles introduceert een zekere onvoorspelbaarheid, die nooit helemaal weg te nemen zal zijn. Komen daar onderdelen van het klimaatsysteem bij die gaan kantelen, dan komt daar nog een extra dosis onvoorspelbaarheid bovenop.

Levermann meent dat de meeste klimaatwetenschappers zich hier onvoldoende van bewust zijn. Ze bekijken het klimaat als iets dat, ook terwijl het opwarmt, altijd in een toestand van quasi-evenwicht bevindt. De realiteit zou anders kunnen zijn, zeker wanneer we in de buurt van kantelpunten komen. We zouden dan een periode van (minstens) meerdere decennia tegemoet kunnen gaan met meer instabiliteit in het klimaatsysteem, en daarmee meer volatiliteit en onvoorspelbaarheid van allerlei weersverschijnselen. En ja, onvoorspelbaarheid kan natuurlijk ook betekenen dat het allemaal best meevalt. Maar elke verandering zal aanpassing vereisen, omdat we onze maatschappij overal hebben ingericht op het klimaat dat we kennen. Rekening houden met meer onzekerheid vereist ook aanpassing. Het lijkt me daarom zeker de moeite waard om hier meer aandacht aan te besteden in het toekomstige klimaatonderzoek.

Rabat is a gorgeous seaside city with great food and culture, but for book lovers there’s an added incentive to go this year

The first book I read willingly was Bridget Jones’s Diary. I was 19. Up to that point, I hadn’t been much of a reader. I’d been more into football, or Baywatch, or Robin Budd in the year above – anything really. Given the choice between reading a book and staring at a wall, I would have plumped for the latter.

After finishing my A-levels, I worked in a barbecue restaurant in Portsmouth – which is where I found Bridget Jones. The book was lying around in the staffroom. I picked it up and read a few pages, and then a few more, and then a few more. It felt exciting. Like I’d met someone. Like I was suddenly in a relationship. Over the next few days, I remember cancelling nights out so I could go to bed and read. My mum thought I was depressed.

Five multiple-choice questions – set by children – to test your knowledge, and a chance to submit your own junior brainteasers for future quizzes

• ​Submit a question

Molly Oldfield hosts Everything Under the Sun, a podcast answering children’s questions. Do check out her books, Everything Under the Sun and Everything Under the Sun: Quiz Book, as well as her new title, Everything Under the Sun: All Around the World.

From a corned beef sandwich and a harmonica to Zener cards, test your knowledge with the Saturday quiz

1 Which mountain range is home to the world’s second-highest peak?
2 Which pioneer of conceptualism retired from art to play chess?
3 Who is the only Jesuit to become pope?
4 Which ancient shark grew to around 18 metres long?
5 Baseball is the national sport of which South American country?
6 Which global news organisation is based in Qatar?
7 In the aftermath of a scandal, who changed her family’s name to Holland?
8 Zener cards are used to test for what ability?
What links:
9 Banjul; Nassau; San Salvador?
10 Evert (5); Jaeger; Mandlíková; Graf; Garrison?
11 Corned beef sandwich; golf balls; harmonica; postal covers?
12 Altar Stone; Aubrey Holes; Heel Stone; Slaughter Stone; Station Stones?
13 Squiggly, Glasgow; Mathematical, Cambridge; Winking Eye, Newcastle?
14 Nimue and Viviane; Florence Nightingale; Elaine of Astolat for Tennyson; Bennett’s Mary Shepherd?
15 1; 4; 3; 11; 15; 13; 17; 43?

Labour politicians say mutualised model puts public in control without adding debt to government’s balance sheet

MPs and mayors close to Andy Burnham have told the prime minister there is a “third way” tlauo gain more control of failing companies, as the row over whether or not to nationalise Thames Water rumbles on.

Burnham is said to be concerned about the increase in government debt that Treasury projections show could be a result of nationalising water companies.

Animated cats banter tediously in a show that’s determined to shock, but which leaves you checking your watch to see how long is left. It’s lazy, dated and far too pleased with itself

According to multiverse theory, there are parallel realities in which news of a new Ricky Gervais project instils a feeling other than dread. But we don’t live in them. Having seen his new series, Alley Cats (Netflix, from Friday 7 August), a boorish banter-vehicle in which animated cats shoot the breeze like a bunch of pub bores, I’m not sure what there is to report – other than the fact that I didn’t laugh once. Considering what a fan I once was, I find this remarkable. What happened?

Woke happened, is what his diehard fans would say. Gervais has paid the price of a shifting Overton window on jokes about dwarves and disabled people and trans people. You can’t say anything any more, they lament, while defending a wealthy, highly platformed man who proves the opposite. They’re not wrong, though – politics plays a part. While writing this, I stepped outside to say hello to a queer friend who was, naturally, buying a bicycle in the street. I asked her what she made of Ricky Gervais.

Supporters fear structure could be torn down as safety hazard and want it to become memorial to postwar foreign labourers in honour of its Turkish creator

Sometimes the currents of history converge in a single spot. In Berlin, one of the most intriguing of those places is a small traffic island with a lovingly tended garden and a ramshackle two-storey structure called the Treehouse at the Wall.

In 1983, Osman Kalin, a Turkish “guest worker”, was looking in his corner of the city cleaved by the Berlin Wall for a patch of earth in which to plant his onions, garlic and cucumbers. Virtually on his doorstep in the Kreuzberg district was a slice of no man’s land next to the concrete barrier and barbed wire. Although it sat in West Berlin, cold war logic meant the lot officially belonged to the communist East.

In this week’s newsletter: ​H​idden creators ​reveal how invisibility can be a shield and spotlight in an era of relentless self‑exposure

• Don’t get The Guide delivered to your inbox? Sign up here

In 1985, an anonymous group of women disguised in gorilla masks burst on to the art scene in New York. At night, the Guerrilla Girls, as they named themselves, fly-posted around the city: funny, eye-catching posters highlighting gender and racial biases in museums and galleries. (“Do women have to be naked to get into the Met. Museum?” read one now-famous poster.) “Of course, we were afraid that if we blew the whistle on some of [the art world’s] most powerful people, we could kiss off our art careers,” a founding member explained in an interview for their 1995 book. “But mainly, we wanted the focus to be on the issues, not on our personalities or our own work.”

The collective is still active; 55 members have come and gone over the years. When giving interviews, they use pseudonyms borrowed from dead women artists: Frida Kahlo, Lee Krasner, Käthe Kollwitz. Only a handful of their true identities have been revealed over the years, mostly after their deaths or due to lawsuits. But this week, a Guerrilla Girl made headlines when she chose to unmask herself on her own terms. “I’d had a pact with another Girl that whoever died first, the survivor would bring her out,” said the 83-year-old artist Joyce Kozloff (codename: Liubov Popova). “But I suddenly realised that if I were dead, I couldn’t tell the story my way.”

Nigel Farage’s £5m gift, the Cottrell family’s links and donations, and Richard Tice’s business dealings form part of an increasingly clear nexus of relationships

It has been three months since the Guardian revealed that Nigel Farage had accepted a £5m gift from Christopher Harborne, a billionaire donor to Reform UK.

This was not the first story in our continuing investigation. But it has proved the most significant, and the consequences of the disclosure are still being played out.