In het voorjaar van 2020 zat je in Amsterdam binnen en in Stockholm op een terras, terwijl Londen nog aarzelde. Vijf jaar en drie Nederlandse onderzoeksrapporten later kun je narekenen wie daar het beste van afkwam – niet in aantallen doden, want dan wint elk klein land automatisch, maar per hoofd van de bevolking. Het is niet Zweden, hoe hard de aanhangers van de Zweedse aanpak ook rekenen. Het is al helemaal niet Nederland, dat op papier meeviel en in werkelijkheid bij de zwaarst getroffen landen van West-Europa hoorde. Het land dat wél won, deed dat niet helemaal op eigen kracht.
De eerlijkste meetlat
Neem de meetlat die wél iets zegt: oversterfte, gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht. Over de periode januari 2020 tot juli 2022 lag die in dertien West-Europese landen tussen 0,5 en 1,0 extra dode per duizend inwoners in Noorwegen, Denemarken, Ierland en Zweden, tegen ongeveer 2,7 in Italië. Nederland en het Verenigd Koninkrijk zitten in de achterhoede: alleen België en Italië deden het slechter.
Zoom je in op de Scandinavische landen, dan komt Denemarken over 2020–2022 uit op 86 extra doden per honderdduizend inwoners – de laagste van de vier. Noorwegen kwam op 121, Zweden op 117, Finland op 190. De onzekerheidsmarges zijn groot, maar de rangorde is consistent.
Wie in 2020 juichte of gruwde over Zweden, keek naar een tussenstand.
Zweden liep de achterstand in
Dat Zweden bijna gelijk eindigt met Noorwegen is het pijnlijkste cijfer hier. In 2020 was het verschil dramatisch: 75 extra doden per honderdduizend Zweden tegen 6 in Noorwegen. Maar in 2022 draaide het beeld om. Noorwegen, Denemarken en Finland kregen alsnog hun oversterfte, Zweden nauwelijks.
De Zweedse ramp van 2020 was bovendien niet alleen beleid. Het land ging de pandemie in na twee opvallend milde griepseizoenen, waardoor er een ongewoon grote groep kwetsbare ouderen leefde die er anders niet meer geweest zou zijn. Wat overbleef aan beleidsfalen zat in de verpleeghuizen: ouderen beschermen ging in Zweden merkbaar slechter dan in Denemarken.
Nederland: laag geteld, veel gestorven
Het gemelde aantal Nederlandse coronadoden viel jarenlang mee, en dat kwam vooral doordat er in het voorjaar van 2020 nauwelijks getest werd. Uit de doodsoorzakenstatistiek blijkt dat er tussen 2020 en oktober 2022 47.076 mensen aan COVID-19 overleden – veel meer dan de dagelijkse meldingen suggereerden. De oversterfte bleef ook in 2022 hoger dan de gemelde coronasterfte.
En hoeveel geluk zat erin?
Behoorlijk veel. In Denemarken en Noorwegen kwam het virus begin 2020 nauwelijks binnen: er zijn maar weinig introducties vastgesteld. In Italië, Spanje, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk gebeurde precies het omgekeerde, met tientallen besmettingshaarden voordat iemand iets sloot. Denemarken kon op 13 maart 2020 dicht toen er nog bijna niets rondging; het Verenigd Koninkrijk deed dat op 24 maart, met een halve maand ongeremde verspreiding achter de rug.
Wie vroeg dichtgaat, hoeft minder hard te sluiten – en dat is deels een kwestie van wanneer het vliegtuig landde.
Daar komt de andere helft: dat vroege sluiten was wél een keuze. Een lockdown een week eerder had in Engeland alleen al ongeveer 23.000 doden in de eerste golf voorkomen. Geluk verklaart waarom sommige landen tijd hadden. Beleid verklaart wat ze ermee deden.
De Feiten
• Laagste oversterfte 2020–2022 in Scandinavië: Denemarken, 86 per 100.000 inwoners.
• Zweden 2020: 75 per 100.000; Noorwegen 6 per 100.000.
• Nederland en het Verenigd Koninkrijk: bij de zwaarst getroffen West-Europese landen.
• Coronasterfte Nederland 2020 t/m oktober 2022: 47.076 personen.
• Lockdown Denemarken: 13 maart 2020. Verenigd Koninkrijk: 24 maart 2020.
Meer weten?
- Drie jaar corona in cijfers – CBS
- Oversterfte door het nieuwe coronavirus – RIVM
- Hoe de westerse wereld te laat reageerde op covid – Universiteit Leiden
